Qielli është vendi ku njeriu ndien lirinë më të madhe, por edhe përgjegjësinë më të madhe. Çdo pilot që ngrihet në ajër duhet të jetë i vetëdijshëm se natyra nuk mund të kontrollohet plotësisht. Era mund të ndryshojë brenda pak minutash, retë mund të zhvillohen me shpejtësi, ndërsa një defekt teknik ose një gabim në vlerësimin e terrenit mund ta detyrojë pilotin të bëjë një ulje të detyruar në një vend të paarritshëm.

Ky manual nuk është shkruar për të krijuar frikë. Përkundrazi, ai është shkruar për të rritur sigurinë dhe për t’i përgatitur pilotët për situatat më të vështira.

Historia ka treguar se shumica e pilotëve që kanë mbijetuar në male, pyje ose zona të largëta nuk kanë qenë domosdoshmërisht më të fortët fizikisht. Ata kanë qenë pilotët që kanë ruajtur qetësinë, kanë menduar drejt dhe kanë ditur të përdorin çdo mjet që kishin në dispozicion.

Ky manual është përgatitur për pilotët e paragllajdit dhe paramotorit, instruktorët, klubet e fluturimit dhe ekipet e kërkim-shpëtimit. Qëllimi i tij është të japë njohuri praktike që mund të shpëtojnë jetë.

Një fluturim i mirë nuk matet vetëm me ngritjen dhe uljen e suksesshme. Një pilot i mirë është ai që është i përgatitur edhe për situatën më të keqe.

Mbijetesa fillon para ngritjes, jo pas aksidentit.

Po. Në një rast të tillë, qëllimi kryesor nuk është të ecësh sa më larg, por të mbijetosh dhe të bëhesh sa më i lehtë për t’u gjetur. Sidomos nëse je i lënduar ose terreni është i pakalueshëm.

Nëse bie me paragllajd në mal/fushë

1. Së pari – kontrollo veten

• A ke gjakderdhje, frakturë ose dhimbje të forta?
• Nëse je i lënduar dhe nuk mund të ecësh, mos u mundo të largohesh. Qëndro në vend dhe bëj sinjalizim.
• Largoje veten vetëm nga rreziku i menjëhershëm: zjarr, gurë që bien, lumë, ortek etj.

2. Njofto menjëherë për vendndodhjen

• Telefononi 112 nëse ka rrjet.
• Jep koordinatat GPS, nëse telefoni i tregon.
• Dërgo lokacionin te familja/shokët.
• Thuaj: ku ke rënë, a je i lënduar, sa persona jeni dhe çfarë shikon përreth.
• Nëse ke bateri të kufizuar, përdore telefonin vetëm për komunikim të nevojshëm.

Nëse e kupton se shpëtimi mund të zgjasë disa ditë

3. Mos u largo kot nga vendi
Nëse ekipi i shpëtimit e di vendndodhjen tënde, zakonisht është më mirë të qëndrosh aty, sidomos në terren të vështirë.

Zgjidh një vend:

• të thatë,
• të mbrojtur nga era/shiu,
• larg skajeve të shkëmbinjve,
• larg shtretërve të lumenjve dhe vendeve ku mund të rrëshqasë toka.

4. Uji është prioriteti nr. 1
Mos harxho energji duke kërkuar ushqim kur nuk ke ujë.

Kërko:

• përrenj,
• burime,
• ujë që mblidhet në lugina,
• ujë shiu.

Mos pi ujë të panjohur pa e trajtuar, nëse ke mundësi. Zierja është një nga mënyrat më të sigurta: çoje ujin në valë të fortë dhe mbaje të ziejë rreth 1 minutë.

Nëse nuk ke ujë fare:

• mos vrapo dhe mos bëj ecje të panevojshme;
• qëndro në hije;
• mbuloje kokën/trupin nga dielli;
• lëviz më shumë vetëm kur është freskët.

Ushqimi

Për disa ditë mungesa e ushqimit është zakonisht më pak urgjente se mungesa e ujit.

Nëse ke me vete:

• çokollatë,
• arra,
• biskota,
• fruta të thata,
• ushqim energjik,

ha sasi të vogla, duke e ruajtur.

Mos ha bimë, manaferra, kërpudha apo rrënjë vetëm sepse duken të ngrënshme. Një gabim mund të shkaktojë helmim, të vjella dhe humbje edhe më të madhe të ujit. Nëse nuk je 100% i sigurt për identifikimin e një bime, mos e ha.

Për të të gjetur

Bëhu sa më i dukshëm:

• shtrije/paraqite paraglajdin në një vend të hapur nëse është e sigurt;
• përdor ngjyra të ndezura;
• bëj shenja të mëdha në tokë;
• përdor bilbilin: 3 fishkëllima, pauzë, përsëri 3;
• natën përdor dritën e telefonit/llambës me ndërprerje për sinjal;
• nëse ke mundësi dhe është e sigurt, bëj sinjal tymi/zjarri.

Mos u ngjit në vende të rrezikshme vetëm për t’u bërë i dukshëm.

Nëse duhet patjetër të largohesh

Nëse je i sigurt se nuk mund të qëndrosh:

1. Lër një shënim ku tregon drejtimin dhe kohën e nisjes.
2. Merr ujë, telefonin, powerbank-un, rrobat dhe pajisjet e domosdoshme.
3. Ndiq luginat, shtigjet, rrugët dhe linjat elektrike vetëm nëse janë të sigurta.
4. Mos hy në pyll të dendur ose në shkëmbinj ku mund të bllokohesh.
5. Mos ec natën.
6. Nëse humb orientimin përsëri, ndalo, mos vazhdo verbërisht.

Për një pilot paragllajdi, unë do ta mbaja gjithmonë në pajisjen e fluturimit:

telefon + powerbank, GPS, bilbil, ujë, batanije emergjence, çakmak, ushqim energjik, fashë/first-aid, thikë/mjet shumëfunksional dhe dritë koke.

“Çfarë bëj minutën e parë / 1 orën e parë / natën e parë / nëse qëndroj 2–3 ditë”??????

Po, nëse humbja është 1 javë ose më shumë, strategjia ndryshon. Në atë rast duhet të mendosh si për mbijetesë afatgjatë: ujë → strehim → sinjalizim → orientim → ushqim.

RREGULLI KRYESOR

Pa ushqim mund të mbijetosh shumë më gjatë se pa ujë. Prandaj mos e harxho energjinë duke kërkuar ushqim nëse nuk ke zgjidhur ujin.

1. Si të gjesh ujë

Kërko fillimisht në vende më të ulëta të terrenit:

• lugina dhe gryka;
• aty ku bashkohen dy lugina;
• pranë vegjetacionit shumë të gjelbër;
• shtretër të përrenjve;
• burime natyrore;
• ujë shiu i mbledhur në gropa, shkëmbinj ose gjethe të mëdha.

Nëse sheh gjurmë kafshësh që përsëriten në të njëjtin drejtim, mund të tregojnë një burim uji, por mos ndiq terren të rrezikshëm vetëm për këtë.

Mos prit derisa të jesh shumë i etur. Nëse gjen ujë, ruaje dhe trajtoje. Nëse ke mundësi ta ziesh, bëje. Nëse ke filtër/tableta pastrimi, përdori sipas udhëzimit.

Mos pi urinë, ujë deti apo alkool. Mos u përpiq të nxjerrësh ujë nga bimë të panjohura.

2. Nëse nuk ka ujë

Shfrytëzo shiun. Një pjesë e paraglajdit, mbulesa plastike ose qese mund të përdoren për ta mbledhur.

Një mënyrë shumë e vlefshme është të krijosh një mbledhës uji shiu: vendos materialin në formë pjerrësie dhe drejtoje ujin në shishe/enë.

Nëse ke shumë pak ujë:

• qëndro në hije gjatë ditës;
• mos ec në vapë;
• ec vetëm në mëngjes ose mbrëmje;
• mbulo trupin dhe kokën;
• shmang ushqimet shumë të kripura.

3. Kripërat dhe humbja e lëngjeve

Nëse ke diarre ose të vjella, rreziku rritet shumë.

Nëse ke qese ORS, përdori sipas udhëzimit.

Në mungesë të ORS, një solucion rehidratues mund të bëhet me ujë të sigurt + sheqer + kripë, por duhet respektuar raporti i saktë; mos improvizo me shumë kripë, sepse mund të jetë i rrezikshëm.

4. Çfarë ha pas disa ditësh?

Nëse ke ushqim me vete, racionoje.

Më të vlefshme janë ushqimet me shumë energji:

• arra;
• çokollatë;
• biskota;
• fruta të thata;
• ushqime energjike;
• konserva, nëse ke.

Nëse ushqimi mbaron, mos fillo të hash bimë të panjohura.

Për mbijetesë njëjavore, më e rëndësishme është të ruash energjinë sesa të harxhosh gjithë ditën duke kërkuar ushqim.

5. Orientimi kur ke humbur plotësisht

Nëse telefoni/GPS-i funksionon:

mos e përdor vazhdimisht. Ruaje baterinë.

Merr koordinatat, bëj screenshot të hartës dhe dërgoja dikujt.

Nëse nuk ke GPS:

• shëno drejtimin e nisjes;
• përdor diellin vetëm si orientim të përafërt;
• natën, nëse qielli është i pastër, yjet mund të ndihmojnë;
• mos u beso shenjave si “dielli është aty, prandaj ky duhet të jetë jugu” pa njohuri të sakta.

Mos ec pa plan. Në terren malor mund të mendosh se po shkon drejt një fshati, ndërsa në fakt po futesh në një luginë tjetër.

6. Kur duhet të ecësh?

Nëse 112/shpëtimi e di koordinatën tënde dhe ti je në një vend relativisht të sigurt → qëndro aty.

Nëse je i sigurt se askush nuk e di ku je dhe ke mundësi të lëvizësh:

• ndiq shtigje të qarta;
• kërko rrugë, shtylla elektrike, ndërtesa ose shenja njerëzish;
• mos kaloni shkëmbinj të rrezikshëm;
• mos ec natën;
• lër shenja pas vetes;
• në çdo ndalesë, bëj sinjalizim.

Uji mund të jetë një udhëzues, por mos ndiq një përrua verbërisht poshtë nëpër kanione. Mund të përfundosh në ujëvara ose shkëmbinj të pakalueshëm.

7. Për një javë ose më shumë, prioritetet janë:

UJI
↓
STREHIMI
↓
SINJALIZIMI ↓
ORIENTIMI
↓
USHQIMI

Dhe një gjë shumë e rëndësishme: mos e llogarit mbijetesën vetëm me “çfarë bime mund të ha”. Në Kosovë, sidomos në male, identifikimi i gabuar i kërpudhave ose bimëve mund të të helmojë dhe të përshpejtojë dehidratimin.

.

Je i humbur në mal, nuk mund të ecësh mirë, shpëtimi mund të zgjasë 7 ditë ose më shumë.

UDHËZUESI DO TË PËRFSHIJË:

• Minutat e para pas rënies
• Çfarë të bësh në 24 orët e para
• Si të mbijetosh ditët 2–3
• Çfarë të bësh nëse kalojnë 7 ditë
• Si të kërkosh ujë në mal
• Si të mbledhësh shiun dhe vesën
• Si të parandalosh dehidratimin dhe humbjen e elektroliteve
• Çfarë të bësh kur mbaron ushqimi dhe cilat ushqime të egra duhen shmangur
• Orientimi pa GPS
• Si ta ruash baterinë e telefonit
• Sinjalet për helikopter dhe ekipet e shpëtimit
• Si të ndërtosh strehim
• Zjarri
• Kur duhet të qëndrosh dhe kur duhet të lëvizësh
• Si të kalosh terren me shkurre, kodra dhe gryka pa e humbur edhe më shumë drejtimin
• Një listë të vogël të pajisjeve që çdo pilot duhet t’i ketë në çantë për rast mbijetese

Do ta bëj shkurt, praktik dhe me udhëzime që mund të lexohen edhe në situatë paniku, jo si tekst teorik.

Një version i përmbledhur që mund ta përdorësh si bazë për një udhëzues mbijetese për pilotët e paragllajdit.

NËSE HUMBET NË MAL – 7 DITË OSE MË SHUMË

1. MENJËHERË PAS RËNIES

STOP – MOS U NIS MENJËHERË.

1. Kontrollo trupin dhe ndalo gjakderdhjen.
2. Largoju vetëm nëse vendi është i rrezikshëm.
3. Nxirre telefonin dhe dërgo lokacionin GPS te 112 ose te personat që mund të organizojnë shpëtimin.
4. Ruaje baterinë.
5. Shëno vendin ku ke rënë.
6. Shiko për një vend të sigurt ku mund të qëndrosh.

Nëse shpëtuesit e dinë vendndodhjen tënde dhe nuk je në rrezik → qëndro aty.

---

2. UJI ËSHTË PRIORITETI

Mos kërko ushqim para se të sigurosh ujin.

Ku kërkohet uji?

Shiko:

• në fund të luginave;
• në gryka;
• pranë përrenjve;
• aty ku toka është vazhdimisht e lagësht;
• pranë burimeve;
• në vende me bimësi shumë të gjelbër;
• në gjurmët e kafshëve që duken se shkojnë vazhdimisht në një drejtim.

Mos zbrit në kanione të panjohura. Mund të ketë ujëvara dhe shkëmbinj ku nuk mund të kthehesh.

Nëse bie shi

Mos e humb asnjë pikë.

Përdor:

• paraglajdin;
• mbulesë plastike;
• qese;
• shishe;
• çdo enë që ke.

Krijo një sipërfaqe që e mbledh shiun dhe drejtoje në shishe.

Nëse nuk ka përrua

Kërko ujë shiu të mbledhur në zgavra shkëmbinjsh ose vende të mbrojtura.

Mos pi ujë të dyshimtë nëse ke mundësi ta trajtosh. Zierja ose një filtër/tableta për pastrimin e ujit janë shumë më të sigurta.

---

3. SI TË MOS HUMBASËSH UJË

Kur uji është i kufizuar:

DITËN

• qëndro në hije;
• mos bëj ecje të panevojshme;
• mbulo kokën;
• mbulo lëkurën nga dielli;
• mos bëj punë fizike.

MËNGJES/MBRËMJE

• nëse duhet të lëvizësh, këto janë periudhat më të mira.

Shmang:

• vrapimin;
• ngjitjet e panevojshme;
• alkoolin;
• ushqimet shumë të kripura.

---

4. HUMBJA E KRIPËRAVE

Nëse djersitesh shumë, ke diarre ose të vjella, nuk humbet vetëm ujë por edhe elektrolite.

Nëse ke ORS, përdore sipas udhëzimit.

Nëse ke vetëm ujë dhe ushqim, ruaje energjinë dhe lëngjet. Mos bëj përzierje shumë të kripura me hamendje, sepse mund të bëhen të rrezikshme.

Shenja alarmi:

• marramendje;
• konfuzion;
• dobësi e madhe;
• gojë shumë e thatë;
• urinim shumë i pakët ose shumë i errët.

Në këto raste ndalo lëvizjen dhe kërko ndihmë.

---

5. USHQIMI

Nëse ke ushqim me vete:

RACIONEJE.

Më të vlefshme:

• arra;
• çokollatë;
• fruta të thata;
• biskota;
• ushqime energjike;
• konserva.

Mos e ha të gjithë ushqimin ditën e parë.

Nëse ushqimi mbaron

Mos u frikëso dhe mos harxho gjithë energjinë duke kërkuar ushqim.

Një njeri mund të qëndrojë shumë më gjatë pa ushqim sesa pa ujë.

Bimët, kërpudhat dhe manaferrat mos i ha nëse nuk i identifikon me siguri absolute. Helmimi mund të shkaktojë të vjella/diarre dhe të të dehidratojë shumë shpejt.

---

6. STREHIMI

Për një qëndrim disa-ditor:

Gjej vend:

• të thatë;
• të mbrojtur nga era;
• larg skajeve të shkëmbinjve;
• larg pemëve të rrezikshme;
• jo në shtratin e lumit.

Përdor paraglajdin si mbulesë/strehim, nëse është e sigurt.

Batanija e emergjencës është shumë e vlefshme.

---

7. BËHU I DUKSHËM

Mos supozo se helikopteri do të të shohë.

Përdor:

• paraglajdin në një vend të hapur;
• rroba me ngjyra të dukshme;
• sinjale në tokë;
• bilbil;
• dritë nate;
• pasqyrë ose sipërfaqe reflektuese;
• zjarr/tym vetëm kur është i sigurt dhe nuk rrezikon të shkaktojë zjarr në pyll.

Sinjali SOS

Me bilbil ose dritë:

3 sinjale → pauzë → 3 sinjale → pauzë → 3 sinjale.

---

8. TELEFONI

Telefoni mund të jetë shpëtimi yt.

• Aktivizo kursimin e baterisë.
• Ule ndriçimin.
• Fike Bluetooth/Wi-Fi kur nuk nevojiten.
• Mos shiko video.
• Mos bëj telefonata të gjata.
• Dërgo lokacionin dhe një mesazh të shkurtër.
• Nëse ke GPS offline, ruaje koordinatën.

Mos e harxho baterinë duke kërkuar sinjal çdo minutë.

---

9. NËSE DUHET TË LËVIZËSH

Para se të nisesh:

Bëj shenjë në vendin ku ishe.

Shëno:

• orën;
• drejtimin;
• destinacionin;
• çfarë ke parë.

Lëviz vetëm nëse ke një arsye të fortë.

Kërko:
shtigje → rrugë → linja elektrike → ndërtesa → zona të banuara.

Mos zbrit verbërisht nëpër gryka.

Mos ec natën.

Nëse humbet përsëri:

NDALO.

Mos vazhdo vetëm sepse mendon se “duhet të jetë diku këtu”.

---

10. NËSE KALON NJË JAVË

Mos mendo vetëm:

“Duhet të gjej ushqim.”

Mendo:

Ujë → strehim → sinjalizim → energji → orientim → ushqim.

Nëse ke ujë dhe strehim, ke shumë më tepër mundësi të presësh shpëtimin.

Nëse je i aftë të lëvizësh dhe ke arsye të mendosh se shpëtuesit nuk e dinë pozicionin tënd, mund të planifikosh një lëvizje drejt një zone të banuar — por vetëm gjatë ditës dhe duke lënë shenja pas vetes.

---

ÇANTA E MBIJETESËS PËR PILOTIN

Unë do ta mbaja gjithmonë:

1 L ujë + filtër uji
Powerbank
Telefon/GPS
Bilbil
Batanije emergjence
Çakmak
Llambë koke
First-aid
Ushqim energjik
Thikë/mjet shumëfunksional
Litar i hollë
Pasqyrë sinjalizimi
Fishkëllimë/SOS
ORS
Hartë offline

Rregulli që duhet mbajtur mend:MOS PANIKO – MOS U LODH PA NEVOJË – GJEJ UJË – GJEJ STREHIM – LAJMËRO SHPËTIMIN – BËHU I DUKSHËM – DHE MOS U LARGO PA ARSYE.

Zgjodhi dhe i shkruajti Fadil Gerguri instruktor!